Brussel, Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis van het Jubelpark, 29 september 2011, is de vernissage van de tentoonstelling « De vooruitgang kwam uit de lucht – Geschiedenis van SABENA ». De nostalgie was tastbaar bij de vele genodigden, waaronder veel oud-medewerkers van wijlen de nationale luchtvaartmaatschappij, aangezien het 10-jarig jubileum van haar faillissement een van de redenen was voor de organisatie van het evenement.
Zoals Marguerite Coppens, initiatiefnemer en curator van de tentoonstelling, preciseert, zijn er talrijke getuigen van de geschiedenis van SABENA, maar ook van Belgische luchtvaartmaatschappijen, die deze reis markeren. Ze onthullen de razendsnelle vooruitgang in het luchtvervoer van de jaren ’20 tot heden, zowel vanuit technisch oogpunt als – en dat is minder frequent – vanuit het oogpunt van de passagier…
Marguerite Coppens, die tevens Sectiehoofd van de kleding- en textielcollecties van het museum is, verbergt een zekere voorkeur niet voor het tentoonstellen van uniformen en kleding van cabinepersoneel: stewardessen zijn dus bevoordeeld. Deze benadering, geheel doordrenkt van vrouwelijke gratie, is een betovering die deze tentoonstelling onderscheidt van eerdere evenementen, en niemand zal erover klagen!
 | Gemaakt in 1958, is deze foto die de bezoekers van de tentoonstelling verwelkomt uitermate symbolisch. Ten eerste nodigt de lichaamstaal van het model uit tot reizen (gesymboliseerd door de SABENA-tas die ze vasthoudt), ten tweede de vrouwelijke gratie die ervan uitgaat door de modieuze kleding van de Expo 58 en de geboorte van de rock-‘n-roll. |
De stewardess: een symbool!
SABENA maakt ontegensprekelijk deel uit van de collectieve verbeelding van de Belgen en de evocatie ervan roept nog steeds, tot op de dag van vandaag, een levendige emotie op bij de meeste van onze landgenoten. Haar faillissement veroorzaakt nog steeds gepassioneerde gevoelens, soms doordrenkt van verontwaardiging, soms van zoetzure nostalgie.
Maar de maatschappij onder Belgische vlag wordt, voor de overgrote meerderheid van haar passagiers, weerspiegeld in het beeld van het cabinepersoneel, stewards en vooral stewardessen. De communicatie van SABENA, gericht op het grote publiek of op gespecialiseerde doelgroepen, was gebaseerd op de uitrusting, die het mogelijk maakte om te vliegen of te functioneren, maar ook en vooral op de stewardessen wier rol als ambassadrices overduidelijk was op de diverse publiciteitsmaterialen van de maatschappij.
Dit verklaart waarom een grote en mooie foto van een stewardess uit de jaren vijftig het eerste iconografische element is dat de bezoekers van de tentoonstelling verwelkomt. Binnenin volgen vitrines en galerijen elkaar op waar de uniformen van het vliegend personeel overheersen, die de evolutie van de stewardessenuniformen van 1947 tot het faillissement van SABENA, uitgesproken in november 2001, tonen. Naast die van de grote maatschappij, verrijken outfits en uniformen van het vrouwelijke en mannelijke cabinepersoneel van tal van andere Belgische luchtvaartmaatschappijen de overigens goed gevulde vitrinekasten: SOBELAIR, DAT (Delta Air Transport), TEA (Transeuropean Airways), EBA (Euro Belgian Airways) en Virgin Express.
 | Uniformen van vliegend personeel (piloten) van SABENA uit de jaren ’40 tot ’60. |
De overgrote meerderheid van de tentoongestelde uniformen komt uit de collecties van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis en slechts een klein deel daarvan is door derden uitgeleend. Zoals men kan zien, werd het uniform van de stewardess aanvankelijk geïnspireerd op militaire uniformen, net als die van het mannelijke vliegend personeel; per slot van rekening was dat vrij normaal in de tweede helft van de jaren ’40, net na de Tweede Wereldoorlog. Nochtans zal zelfs de ietwat afgeleide bezoeker niet kunnen ontkennen dat vanaf het einde van de jaren ’50 de mode zich ermee ging bemoeien, dominant werd vanaf het einde van de jaren ’60 en in de loop der tijd groeide en mooier werd. Dit fenomeen wordt bevestigd door de merken van grote namen uit de haute couture die erin slaagden de stewardessen eleganter en meer dan ooit ambassadrices van hun luchtvaartmaatschappij te maken.
 | Links, het allereerste stewardessenuniform van SABENA uit 1947 en, rechts, de gedragen versie vanaf 1955. |
 | Vijf van de elf vrouwelijke piloten, gezagvoerders of eerste officieren, die in 1989 bij SABENA vlogen. |
Ongebruikelijke mijlpalen van de luchtvaartvooruitgang.
Hoewel, zoals eerder vermeld, er een zekere voorkeur is in de tentoonstelling voor de uniformen van het cabinepersoneel, zijn er nog veel andere elementen die aan de nieuwsgierigheid van de bezoekers worden aangeboden, die inzicht geven in hoe razendsnel de evolutie van het luchtvervoer is geweest gedurende de enkele decennia van zijn bestaan.
Op het eerste gezicht zijn de meest ongebruikelijke objecten de stoelen die ter beschikking werden gesteld aan vliegtuigpassagiers. Vanaf de oorsprong tot nu zijn de sleutelwoorden op dit gebied lichtheid en stevigheid en, tot op zekere hoogte, comfort. Men kan dus de omvang van de ontwikkeling beoordelen, van de ouderwetse rotan fauteuil uit de jaren ’20 tot de hi-tech stoel met ingebouwd videoscherm in de businessclass van hedendaagse Boeings en Airbussen. De reeks stoelen, vrijwel allemaal vervaardigd in de gespecialiseerde werkplaatsen van SABENA, begint bij rotan en gaat over naar de gestoffeerde stoelen uit de jaren ’30 (Fokker F.VII en SM 73), inclusief die met een veiligheidsgordel (in de Junkers 52 en een noviteit in die tijd) om te eindigen bij de verstelbare fauteuils van de eerste straalvliegtuigen, en zo de vooruitgang te meten die is geboekt voor het comfort en de veiligheid van de passagiers!
 | Lederen pak voor piloten uit eind jaren ’20, een tijdperk waarin cockpits open waren voor alle winden. Achterin, een vierbladige propeller van een Handley Page HP W8 b (tweemotorig) of W8f (driemotorig) en, rechts, een rotan stoel zoals die in deze typen toestellen die vanaf 1923 in gebruik werden genomen. |
Naast de stoelen markeren tal van doorsnede-modellen (die de interne indeling van het toestel laten zien) ook de sensationele evolutie van de vliegtuigen die in het luchtvervoer werden gebruikt. De meest verrassende zijn de driemotorige Savoia-Marchetti SM 73 uit 1935 met, aan de uitersten, de legendarische supersonische Concorde waarvan de twee opties die SABENA had genomen nooit in vaste bestellingen zijn omgezet.
 | Een model van een driemotorige Savoia-Marchetti SM 73 uit 1935 met een doorsnede die de interne uitrusting van het toestel onthult. |
De organisatoren zijn de helikopters van SABENA niet vergeten. De nationale operator was inderdaad de eerste luchtvaartmaatschappij ter wereld die een netwerk van reguliere helikopterlijnen opzette. Vanaf de heliport aan de Groendreef in Brussel (nu verdwenen) of de luchthaven Melsbroek/Zaventem, brachten de Sikorsky S-55 en later S-58 vanaf 1953 talloze passagiers naar bestemmingen in België of de buurlanden over afstanden van minder dan 300 km. Het helikopter netwerk werd in 1966 stopgezet, hoewel SABENA het gebruik van draaiende vleugels voortzette voor luchtwerk (en niet langer passagiersvervoer), wat ze al sinds het begin van de jaren ’50 deed, met name in Afrika (Belgisch Congo).
 | De Concorde, een legendarisch vliegtuig, hier als model in de kleuren van SABENA die midden jaren ’60 een optie had genomen op twee exemplaren, maar deze werd nooit omgezet in een vaste bestelling. |
 | Model van een Sikorsky S-55 en de kaart die eraan herinnert dat SABENA vanaf 1953 de eerste luchtvaartmaatschappij ter wereld was die een netwerk van reguliere helikopterlijnen exploiteerde. |
SABENA en de zogenaamde kleinere kunsten
In het zeer brede panorama dat de tentoonstelling omvat, zijn ook tal van voorwerpen voor het grote publiek aanwezig. Ze zijn slechts ogenschijnlijk banaal, want in feite zijn het kunstobjecten, al zijn het dan kleinere kunsten, zoals bijvoorbeeld affiches. De affiche was een bijzonder gewaardeerd communicatiemiddel in het midden van de 20e eeuw en de grafici die ze creëerden waren vaak kunstenaars in de volle zin van het woord, vooral in België. Dat is zeker het geval van Dohet, die begin jaren ’50 de wereldwijd gewaardeerde affiche creëerde van de stewardess met de baby in haar armen tegen een achtergrond van het tarmac met een DC-6 en de slogan « Met SABENA bent u in goede handen ». De impact van deze affiche is nog steeds groot aan het begin van de 21e eeuw. Men herinnert zich nog de affiches langs de wegen van België naar de Côte d’Azur in de jaren ’50/’60 die verkondigden « Met SABENA zou u er al zijn! ». Deze, evenals een zeer mooie selectie affiches uit de jaren ’60 en ’70 met modernistische grafische ontwerpen, doorspekken de tentoonstelling met prachtige kleuraccenten.
 | De prachtige affiche uit 1950, gecreëerd door Dohet, een geweldige beelddrager voor SABENA, waarvan de reclame-impact een halve eeuw later nog steeds duidelijk is. |
Het stripverhaal, de 9e kunst waarin de Belgen uitblinken, moest ook een plaats krijgen in de tentoonstelling met de creatie van tekenaar François Walthéry: Natacha, de meest sexy stewardess van de planeet. Verschillende van zijn albums zijn gewijd aan de beginjaren van de SABENA-vliegverbindingen met Fokker F.VII driemotorige vliegtuigen uit de jaren ’30, dankzij de flashback-techniek over de ouders van Natacha en andere protagonisten van de serie.
 | Stewardess met het uniform van 1973 naast een Caravelle VI N met transparante plastic wand die de stoelindeling toont in dit tweemotorige straalvliegtuig dat vanaf 1961 bij SABENA in gebruik werd genomen. |
Jonge meisjes uit de jaren ’50 waren dol op de avonturen van stewardess Sylvie, een terugkerend personage in de Marabout Mademoiselle collectie van Editions Gérard in Verviers; de tegenhanger Marabout Junior voor jongens bood tal van werken gewijd aan de luchtvaart, evenals de herhaalde avonturen van de beroemde Bob Morane.
Tot slot zullen tieners uit de tweede helft van de jaren ’50 zich (met een zucht) de hoogwaardige chromo’s herinneren, gewijd aan de Belgische burgerluchtvaart en vooral aan SABENA, die in elke reep Jacques chocolade aanwezig waren. Geplakt in het bijbehorende album, vormden deze afbeeldingen een geweldige documentatie over het onderwerp.
 | SABENA en de kleinere kunsten: stripverhaal, boeken voor jongeren en albums met chromo’s aangeboden door Jacques chocolade in de jaren ’50. |
Als SABENA altijd zeer aanwezig was in de kleinere kunsten (en dus populair), dan was ze dat ook in de grote kunsten: inderdaad, ter gelegenheid van haar 50e oprichtingsjaar (1973), vroeg de nationale maatschappij de beroemde Belgische surrealistische schilder René Magritte. Deze creëerde voor de gelegenheid het schilderij « L’oiseau du Ciel » (De vogel van de Hemel), een werk waarvan de evocatieve kracht en de grote schoonheid unaniem wereldwijd worden erkend en gewaardeerd.
 | SABENA en de grote kunsten: het beroemde schilderij « L’oiseau du ciel » van de Belgische surrealistische schilder René Magritte. Dit werk werd, in zekere zin en terecht, het logo van de nationale maatschappij. |
« SABENA, de vooruitgang kwam uit de lucht » is een veelzijdige tentoonstelling gewijd aan de Belgische luchtvaart die van begin tot eind genoten kan worden, een puur moment van geluk voor zowel luchtvaartliefhebbers als leken: ga erheen!
Tekst en foto’s: Jean-Pierre Decock
Praktische informatie:
Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis van het Jubelpark (let op: niet te verwarren met het nabijgelegen Koninklijk Legermuseum!). Dagelijks toegankelijk, behalve op maandagen en feestdagen, van 30 september 2011 tot 26 februari 2012. Toegangsprijs: van 3 tot 8 € per persoon. Het grote boek van 250 pagina’s – genaamd catalogus – uitgegeven door Borgerhoff & Lamberigts is een uitstekende aankoop en kost slechts 29,95€ (in de Museumshop of in alle goede boekhandels van het Koninkrijk).
Alle details op www.mrah.be
